Ukazanie fragmentu rzeczywistości za pomocą pojęć OSTW

Przykład wiodący: rodzina i firma

Rodzina

Będziemy rozpatrywali dwa systemy: rodzinę i firmę. Ukażemy je poprzez pryzmat teorii qOSTW. Energią podtrzymującą rodzinę są więzi rodzinne. Energią podtrzymującą firmę są pieniądze. Gdy zabraknie energii podtrzymującej system się rozpada.

Definicja rodziny jest obiektem idealnym. Klasy określające różne rodziny (pełna, niepełna, wielopokoleniowa) są obiektami idealnymi, dokładnie klasami.

Konkretna rodzina 2+3 jest systemem. Jej podsystemami są: kobieta (Anna) zajmująca pozycję matki, mężczyzna (Jan) zajmujący pozycję ojca, dwie dziewczynki (Ola i Kasia) zajmujące pozycję córek i jeden chłopiec (Michał) zajmujący pozycję syna. Rozdzieliłam dzieci na córki i synów ponieważ w kulturach indyjskiej bądź chińskiej są to różne pozycje wiążące się z różnymi przywilejami, obciążeniami i zobowiązaniami.

Zarówno normy prawne, społeczne oraz wewnętrzne uzgodnienia konstytuują ten system. W tej grupie osób pomiędzy każdą parą występują różne relacje. Część tych relacji przynależy do porządku rodziny, część z tych relacji np. między ojcem i matką przynależy do innych porządków. W naszej rodzinie oprócz porządku rodzinnego mężczyzna i kobieta będą uwikłani w dwa odrębne porządki: pary seksualnej i zawodowy. Porządek pary seksualnej jest przykładem porządku, który współistnieje pomiędzy systemami badanego porządku i może na niego wpływać. Jeżeli porządek pary seksualnej zostanie zaburzony, może to skutkować rozpadem rodziny.

W rodzinie może wśród dzieci wykreować się odrębny porządek hierarchiczny, w którym starsze lub silniejsze dziecko wykorzystuje słabsze. Młodsze dziecko może chorować w wyniku uwikłania w ten porządek, choroba dziecka może wpływać negatywnie na system rodzinny. Aby likwidacja systemu hierarchicznego uzdrowiła rodzinę może być potrzebne wypracowanie zdrowych relacji i reguł pomiędzy rodzeństwem, gdyż w sytuacji braku nowych wzorców osoby realizują stare nawyki.

Firma

Będziemy również badali system firma, dla uproszczenia będzie to sklep. Czworo ludzi będących podsystemami tego systemu nadrzędnego będzie zajmowało pozycje: właściciel sklepu (Anna), kierownik sklepu (Jan), sprzedawca 1 (Marek), sprzedawca 2 (Ela). Porządek konstytutywny jest wyznaczony przez obowiązki każdej pozycji oraz reguły postępowania pomiędzy pozycjami.

Zauważmy, że mogą zachodzić zmiany na pozycjach zajmowanych przez konkretne podsystemy (ludzie). Sklep może zostać sprzedany, wówczas nowy system zajmie pozycję właściciela. Kierownik może się zwolnić, wówczas jego miejsce może zająć sprzedawca 1, a firma zatrudni nową osobę na stanowisko sprzedawcy lub firma zatrudni nowego kierownika sklepu. Nowa osoba może bez zastrzeżeń przyjąć panujące reguły i kontynuować zastane relacje. Może również wpłynąć na zmianę reguł. Różne stany stabilne równowagi systemu sklep będą zależały od ilości zarabianych pieniędzy (ilości dostępnej energii w terminologii qOSTW). Wzrost sprzedaży i związany z tym wzrost dostępnej gotówki może skutkować zatrudnieniem nowego sprzedawcy: w terminologii qOSTW powstanie nowa pozycja w porządku konstytuującym system firma, którą zajmie nowy system. System firma ustabilizuje się wówczas w nowym stanie stabilnym na wyższym poziomie energetycznym. Spadek sprzedaży obniży ilość pieniędzy w systemie (ilość energii). Aby firma ustabilizowała się w nowym stanie stabilnym na niższym poziomie energetycznym konieczne będą zwolnienia. Może wystąpić sytuacja krytyczna zbyt niskiego poziomu energii, w której firma zarabia mniej niż potrzeba na pokrycie kosztów - energia spadła poniżej poziomu rozpadu. System rozpadnie się, chyba że ustabilizuje się na jakimś poziomie energetycznym dzięki stałemu dofinansowaniu (dostarczaniu brakującej energii z zewnątrz).

Zauważmy również, że każdy nowy stan stabilny może skutkować zmianami na poziomie konkretnych pozycji lub relacji.

Nowy stan stabilny może wpływać na atrybuty pozycji: może zmienić się wysokość pensji, wymiar zatrudnienia, zakres obowiązków.

System konstytutywny naszego sklepu ma określoną wielofunkcjonalność. Wśród jego funkcji możemy wyróżnić: dostarczanie określonych towarów społeczności lokalnej, miejsca pracy, płacenie podatków (utrzymywanie państwa), dostarczanie dochodu właścicielowi, rynek zbytu dla lokalnych producentów.

Zauważmy, że każda z tych funkcjonalności sytuuje nasz system sklep na jakiejś pozycji w nowym porządku nadrzędnym, gdyż każda z tych funkcjonalności jest przyczyną zmian w jakimś porządku nadrzędnym.

Zauważmy również, że każdy nowy stan stabilny naszego systemu sklep powoduje zmiany w zakresie funkcjonalności odczuwane przez porządek nadrzędny. Niższe dochody sklepu (stan stabilny na niższym poziomie energetycznym) przełożą się na niższe płace, niższe podatki, mniejsze zamówienia u lokalnych producentów.

Relacje wiążące nasz system sklep w porządkach nadrzędnych są dwukierunkowe, co spowoduje, że decyzje interesariuszy wymuszą zmiany w badanym systemie sklep. Państwo może zwiększyć podatki, pracownicy mogą negocjować wyższe pensje, właściciel może chcieć zarabiać więcej, społeczność lokalna może zacząć zaopatrywać się w hipermarkecie.

Rodzina a Firma

Przyjmijmy, że właściciel i kierownik sklepu są małżeństwem z naszego przykładu rodziny. Mamy tutaj do czynienia z dwoma systemami (osobami), które oba zajmują jakieś pozycje w dwóch porządkach nadrzędnych: porządku rodzinnym i porządku zawodowym. Dochodzi jeszcze porządek intymny (pary seksualnej). Zbiór wszystkich relacji ze wszystkich porządków nadrzędnych występujących pomiędzy tymi osobami buduje związek pomiędzy tymi osobami. Związek istnieje dopóty, dopóki istnieje choćby jedna relacja w jakimś porządku nadrzędnym. Kiedy związek seksualny i rodzina się rozpadną, pozostaną relacje zawodowe i relacja wynikająca z bycia rodzicami tych samych dzieci.

Gang

Pojawia się konieczność uwypuklenia znaczenia związku jako zbioru wszystkich relacji wiążących dwa systemy oraz konieczność rozpoznania wszystkich porządków nadrzędnych, w które uwikłany jest badany system. Uczynimy to na przykładzie przynależności dziecka do gangu. Dziecko (Michał) należy do lokalnego gangu, należy do porządku nadrzędnego, który konstytuuje gang. Rodzice chcą je wydostać spod wpływu gangu utrzymując je popołudniami w domu lub na kontrolowanych zajęciach dodatkowych. Nie uda im się to, dopóki nie rozerwą wszystkich relacji wiążących dziecko z członkami gangu. Dziecko może mieć partnera seksualnego w gangu, dziecko może chodzić do tej samej klasy, co członkowie gangu. Rodzice muszą rozpoznać wszystkie relacje i wszystkie porządki nadrzędne, które wiążą dziecko z członkami gangu. Wydaje się, że tutaj skutecznym rozwiązaniem byłaby przeprowadzka i zmiana szkoły i środowiska, które umożliwiłyby zerwanie wszystkich relacji.

Rodzina w ujęciu atrybutów

Popatrzmy na system rodziny poprzez jego atrybuty. Atrybutami rodziny będą m.in.: liczba dzieci, dwujęzyczność rodziny, poziom dochodów, miejsce zamieszkania, przynależność do klasy społecznej, obywatelstwo, religia.

Wartości tych atrybutów mogą ulegać zmianie: może urodzić się kolejne dziecko, rodzice mogą zmienić pracę i mogą wzrosnąć dochody, nastąpi przeprowadzka, może nawet dojść do konwersji w zakresie religi.

Wartości atrybutów mają wpływ na relacje systemu z otoczeniem. Liczba dzieci powiązana jest z wysokością ulg podatkowych i zasiłków na dzieci, nowa praca może skutkować otwarciem nowej gałęzi rozwoju oraz otworzyć dostęp do nowych porządków nadrzędnych np. umożliwić przynależność do jakiegoś klubu. Miejsce zamieszkania wiąże się z dostępem do nowych możliwości oraz utratą starych możliwości. Konwersja religijna wpłynie na zmianę w zobowiązaniach i normach religijnych.

Patrzenie na system z perspektywy wartości jego atrybutów wnosi nowe informacje i nowe przestrzenie badania systemu. Zmiana wartości atrybutów nie musi się wiązać ze zmianą w porządku konstytutywnym: w pozycjach lub w relacjach. Zmiana wartości atrybutów może wpłynąć na zmiany w porządkach nadrzędnych. Wyuczenie się kolejnego języka przez jeden z podsystemów rodzinnych (Jana) zwiększy liczbę dostępnych stanowisk. W qOSTW powiemy, że dla wartości atrybutu: trzyjęzyczność istnieje więcej klas skojarzonych z pozycjami różnych porządków zawodowych niż dla wartości atrybutu: dwujęzyczność. Zmiana miejsca zamieszkania umożliwi przy rejonizacji szkolnictwa wysłanie dzieci do lepszej szkoły – dzięki zmianie atrybutu miejsce zamieszkania otwarła się nowa możliwość – zajęcie przez system dziecko pozycji w systemie nadrzędnym, którym jest konkretna, lepsza szkoła.

Porządek rodzinny - badanie

Każdy porządek ma swoich interesariuszy. Porządek rodzinny służy:

• członkom rodziny poprzez zaspokajanie potrzeb,
• państwu poprzez wychowywanie i dostarczanie nowych obywateli i płatników podatków,
• nauczycielom, gdyż dzieci przyczyniają się do utrzymania ich miejsc pracy.

Składowe  porządku - stałe:

Pozycje: matka, ojciec, córka, córka, syn

Funkcjonalność: wychowanie dzieci, wzajemne wsparcie, podtrzymywanie więzi, wspólne gospodarstwo domowe, towarzystwo, poleganie na sobie

Relacje budujące związki pomiędzy członkami rodziny (przykładowe):

• rodzic-dziecko: opieka (jednostronna), przewodnictwo (jednostronna), miłość (dwustronna),
• mąż – żona: miłość (dwustronna), przywiązanie (dwustronna), dzielenie się (dwustronna), wsparcie (dwustronna), wspólne finansowanie gospodarstwa domowego, relacja seksualna (dwustronna), wspólne dotrzymywanie sobie towarzystwa,
• dziecko – dziecko: dwustronne: dzielenie się, przywiązanie, miłość, naśladowanie, współzawodnictwo

Składowe porządku - zmienne:

Systemy: Anna (matka), Jan (ojciec), Kasia (najstarsza córka), Ola (młodsza córka), Michał (najmłodszy syn)

Zauważmy, że nawet w rodzinie są to składowe zmienne, gdyż w wyniku rozwodu i ponownego zamążpójścia matki może zmienić się system zajmujący pozycję ojca.

Dominujące atrybuty systemów składowych: Anna (pedantka, narzekająca), Jan (bałaganiarz, stosujący obronę przez atak), Kasia (autystyczna), Ola (cechy przywódcze), Michał (łobuz)

Atrybuty dominujące systemów składowych będą kształtowały zachowania pomiędzy systemami składowymi, wpływały na relacje i porządek rodzinny.

Poszukajmy w naszym systemie rodziny pętli sprzężeń zwrotnych. Atrybuty pedantyzm i bałaganiarstwo są konfliktogenne. Bałaganiarstwo Jana uruchamia pętlę zwrotną: bałagan Jana powoduje narzekanie Anny , które przyczynia się do obrony przez atak Jana która powoduje narzekanie Anny itd…

Zobaczmy jak skutecznie można przerwać tę napędzającą się spiralę.

Narzekanie Anny jest jej sposobem uwalniania napięcia, w przypadku wstrzymywania się od narzekania odczuwany konflikt mógłby prowadzić do kumulacji się napięcia i w dalszej perspektywie do nerwicy. Obrona Jana poprzez atak chroni go przed zaniżaniem poczucia własnej wartości, którego przyczyną jest narzekanie Anny. Obniżone poczucie własnej wartości mogłoby mieć wpływ na rezygnację z wyzwań, co przełożyłoby się na obniżenie dochodów, co w dalszej konsekwencji obniżyłoby materialną pozycję rodziny.

Zastanówmy się, gdzie istnieje miejsce skutecznej interwencji w tej sytuacji.

Bałaganiarstwo i pedantyzm są elementami osobowości naturalnej, a więc trudno poddają się zmianom. Musimy poszukać innego miejsca interwencji. Bałaganiarstwo Jana jest w konflikcie z pedantyzmem Ani i wywołuje u niej narzekanie – może można coś zrobić, aby uniknąć narzekania bez kumulowania się napięcia u Ani.

• Jan może zrekompensować Ani jej dodatkowe sprzątanie spowodowane jego bałaganiarstwem, np. podejmie się przygotowywania kolacji.
• Jan może posiadać własny pokój, w którym może bałaganić, do którego nie wchodzi Ania.
• Możemy wyuczyć Jana zdrowego przyjmowania narzekania Ani. Wykształcenia takiej postawy, aby nie czuł się poniżany i nie musiał uruchamiać mechanizmów obronnych.
• Ania może rekompensować zaniżanie poczucia własnej wartości u Jana (spowodowane narzekaniem na jego bałaganiarstwo) poprzez podwyższanie jego poczucia własnej wartości w innych zakresach:  głośne podziwianie jego silnych stron i chwalenie wartościowych działań.

Sieć

Zobaczmy jak wygląda w naszym przykładzie sieć z nałożonymi porządkami. Mamy systemy powiązane wiązaniami:

Rys1.

Na węźle sieci zajmowanym przez Jana nałożone są m.in. pozycje z badanych porządków:

• Jan zajmuje pozycję kierownika w porządku zawodowym
• Jan zajmuje pozycję kochanka w porządku intymnym
• Jan zajmuje pozycję ojca w porządku rodzinnym
• Jan może zajmować jeszcze inne pozycje np. członka chóru, my te inne pozycje pomijamy.

Na węźle sieci zajmowanym przez Annę nałożone są pozycje:

• Anna zajmuje pozycję właściciela w porządku zawodowym
• Anna zajmuje pozycję kochanki w porządku intymnym
• Anna zajmuje pozycję matki w porządku rodzinnym

Na węźle zajmowanym przez Michała nałożone są pozycje:

• Michał zajmuje pozycję syna w porządku rodzinnym
• Michał zajmuje pozycję członka gangu w porządku konstytuującym gang
• Michał zajmuje pozycję najniższego w hierarchii w porządku hierarchicznym występującym wśród dzieci Jana i Anny

Skupimy się na wymienionych wyżej systemach i zajmowanych przez nie pozycjach.

Na wiązaniu łączącym systemy: Jana i Annę mamy nałożone co najmniej 3 grupy relacji z trzech różnych porządków, te relacje będą budowały związek pomiędzy nimi. Mamy następujące relacje:

• Relacje w porządku małżeńskim (m.in. intymna, pożądania, przywiązania, zobowiązania)
• Relacje wynikające z faktu bycia rodzicami tych samych dzieci w porządku rodzinnym
• Relacje wynikające z faktu bycia podwładnym (Jan) i przełożonym (Anna) w porządku zawodowym

Na wiązaniu łączącym systemy: Jana i Michała mamy nałożoną jedną grupę relacji:

• Relacje ojcowsko-synowskie

Zapoznajmy się z wagą wiązań i rangą systemów dowiązanych zależną od sytuacji. Waga wiązania pomiędzy Janem i jego synem Michałem jest większa niż między Michałem a jego rodzeństwem, stąd standardowo Michał nie wykonuje poleceń rodzeństwa, na które nie uzyskałby aprobaty ojca. Ale raz zdarzyła się sytuacja, że Ola kazała Michałowi ukraść pieniądze na lody. W tej sytuacji ranga Oli wzrosła w oczach Michała, gdyż wzmocniła ją nagroda uzyskana z podjętego zachowania - lody. Michał postąpił wbrew ojcu i ukradł pieniądze. Ranga ojca w tej sytuacji była niższa niż ranga Oli.

Przyjrzyjmy się teraz znakom wiązań. Wróćmy do naszej sytuacji z kradzieżą pieniędzy na lody. Jeżeli wiązanie Michała z Olą miałoby ujemny znak (Michał nie lubi jej z powodu jej rozkazywania) wówczas byłoby mniejsze prawdopodobieństwo kradzieży pieniędzy, a mogłaby się zdarzyć opcja, ze Michał poskarżył by ojcu na Olę.

Wiemy, że mamy dwa rodzaje wiązań dwukierunkowe i jednokierunkowe. W omawianym przez nas przykładzie większość wiązań jest dwukierunkowa, gdyż każdy z partnerów relacji ma wpływ na drugiego partnera. Relację jednostronną przewidujemy w przypadku relacji Michała z członkami gangu, Michał nie liczy się w gangu, tak że będąc pod jego wpływem nie ma żadnego wpływu na innych członków gangu. Michał w gangu nie jest systemem znaczącym.

Część wiązań w sieci tworzy pętle sprzężeń zwrotnych. Przykładem takiego sprzężenia zwrotnego mogłaby być sytuacja z lodami: Ola naciska na Michała, by ukradł pieniądze, Michał skarży się ojcu, Ojciec karzę Olę, Ola mści się na Michale, Michał skarży się ojcu.

Rys2.

Spróbujemy przybliżyć pojęcie sytuacji na omawianym przykładzie z lodami. Zakładamy, że mama Anna jest w sanatorium, więc wszelkie wiązania z nią są czasowo nieaktywne. W sytuacji nakłaniania Michała do kradzieży przez Olę aktywne są wiązania między Olą i Michałem oraz Michałem i ojcem, gdyż Michał ma okraść ojca. Ola nie wtajemniczyła w swój pomysł Kasi, więc wiązania z Kasią są nieaktywne. Ola obawia się ojca , więc również wiązanie między Olą i ojcem jest aktywne.

Rys3.

Zobaczmy jak wygląda pozycja Michała w sieci wobec obiektu jakim w sytuacji z lodami jest ojciec.

• Podmiotem pozycji jest Michał.
• Obiektem docelowym jest ojciec Jan.
• Zbiór relacji aktywnych w sytuacji z lodami wymieniliśmy wyżej.
• Aktywne relacje podmiotu i obiektu docelowego to relacje rodzica z dzieckiem, które skłaniają Michała do szanowania opinii ojca.
• Ranga Oli jest tutaj wyższa niż ojca, gdyż Ola obiecuje nagrodę – lody.
• Waga wiązania Michała z ojcem jest wyższa niż waga wiązania Oli z ojcem.
• Wiązanie Michała z Olą ma znak ujemny (nie lubi gdy mu rozkazuje), więc nie będzie on skłonny słuchać Oli.
• Zbiór przekonań Michała o ojcu w sprawie lodów obejmuje fakt, że ojciec uważa kradzież za zło i Michał może spodziewać się kary.
• W badanej sytuacji główną emocją Michała w stosunku do ojca jest strach.
• Skojarzone zachowania wynikające ze strachu: Michał unika Ojca.

Wydaje się, że pozycja wobec obiektu jako pojęcie jest mało użyteczna, gdyż nie pozwala przewidzieć jednoznacznie zachowania. W naszym przykładzie wydaję się, że Michał nie ukradnie pieniędzy. Zbadanie pozycji wobec obiektu ma jednak tę siłę, że pozwala nam głębiej zrozumieć sytuację i czynniki aktywne celem zaprojektowania skuteczniejszej interwencji w przyszłości.

Jak taka interwencja mogłaby wyglądać w omawianym przykładzie. Ojciec przewiduje, że dzieci mogą namawiać się nawzajem do kradzieży. Znając pozycję dziecka do siebie w sytuacji kradzieży oraz wszystkie czynniki aktywne w danej sytuacji mógłby podjąć działania profilaktyczne:

• W zakresie przekonań mógłby rozmawiać z dziećmi o tym, że kradzież jest złem, że nie jest akceptowana przez ludzi, że można wylądować w więzieniu za kradzież, że on jej nie akceptuje.
• W zakresie emocji mógłby wzbudzić w nich emocje negatywne w stosunku do kradzieży przybliżając im sytuację, gdy ktoś ich okrada.
• W zakresie zachowań, mógłby uczulić, że o potencjalnej kradzieży należy informować dorosłych.
• W zakresie wagi wiązań, mógłby dbać o relacje z dziećmi, by te wiązania były silne.
• W zakresie rangi, mógłby na przykładach uzmysłowić dzieciom, że sytuacyjna ranga danej osoby lub rzeczy jest tylko chwilowo duża i nie powinny brać jej pod uwagę. Mógłby nauczyć dzieci, by każdą z sytuacji rozszerzały o konsekwencje w przyszłości, co najczęściej osłabia rangę sytuacyjną.